Yıkımın 25 yılı dönemi iktidarın törenlerle andığı bir zaman dilimi olarak öne çıkıyor. Bu yazı ilk yıllardaki umut dolu atmosferi güçlerin tek elde toplanma sürecini yargı üzerindeki etkileri ve toplumsal ahlak ile rant ilişkilerini ayrı ayrı irdeliyor. Okuyucu bu bölümlerde ekonomik koşullardaki dönüşümü yönetim tarzındaki değişimleri adalet sistemindeki kaymaları ve günlük yaşama yansıyan sonuçları adım adım takip edebiliyor. Bundan sonraki bölümde iktidarın ilk dönemine dair umutların nasıl şekillendiği ve ardından gelen kırılmalar ele alınıyor.
İktidarın ilk yıllarında umut nasıl yeşerdi
İktidar partisi iş başına geldiğinde toplumda belirgin bir umut havası oluştu. Recep Tayyip o dönemde parmağını göstererek bütün servetinin sadece o yüzükten ibaret olduğunu açıkça belirtiyordu. Dünya ekonomik koşulları o yıllarda elverişli bir seyir izliyordu. Kuru soğanın kilosu 60 lira seviyesinde bulunmuyordu. Pazar esnafı yaz mevsiminde bile domatesin kilosunu 50 liraya satmayı aklından bile geçirmiyordu. İşçinin memurun emeklinin ve çiftçinin durumu görece daha dengeli bir görünüm sergiliyordu. Orta gelir grubu bu atmosferde geleceğe daha güvenle bakıyordu.
Devletin sigorta kurumunun adı o dönemde Sosyal Sigortalar Kurumu olarak anılıyordu. Kurumdan alınan ev kredisiyle orta gelirli bir vatandaş borçlanarak yeni bir konuta kavuşabiliyordu. Orta gelir grubundaki aileler çocuklarını özel okullarda ve özel üniversitelerde rahatlıkla okutabiliyordu. Rakamlar henüz aşırı yükselmemişti. Partinin kuruluşundan sonraki birkaç yıl olumlu geçince bu kesim kendi konumunu farklı algılamaya yöneldi. Kendilerini memleketin kurucu ve koruyucu gücü olarak görmeye başladılar. Bu özgüven artışı ilerleyen yıllarda farklı sonuçlar doğuracaktı.
Atatürk’ü küçümseme girişimleri bu süreçte yavaş yavaş ortaya çıktı. Yolsuzluk hırsızlık ve adam kayırma uygulamaları gündemde yer tutmaya yöneldi. Geçmişte koyulan hedefler tutmamaya yüz tuttu. İktidar partisi sinir bozukluğu belirtileri göstermeye başladı. Durumların iyiye gitmediğini fark edince yeni anayasa arayışlarına yöneldiler. Rejim ve hükümet sisteminin değişmesi halinde her şeyin düzeleceği inancı yerleşti. Bu noktadan sonra güçlerin tek adama ve onun yakın kadrosuna devredilmesi süreci hız kazandı. Yıkımın 25 yılı içinde bu dönüşüm kalıcı hale geldi. Bundan sonraki bölümde tek adam yönetiminin getirdiği pratik sonuçlar inceleniyor.
Tek adam yönetimine geçiş süreci ne getirdi
Yetkilerin tek elde toplanması süreci hızla ilerledi. Yeni anayasa denemeleri bu hedefe hizmet etti. Bütün yetkilerin bir kişiye ve onun Saray kadrosuna bırakılması tercih edildi. Bu tercih sonucunda yönetim tarzı köklü biçimde değişti. Devlet kurallarının esnetilmesi sıradan hale geldi. Bilgi Üniversitesi örneği bu anlayışın somut göstergelerinden biri olarak kaldı. On sekiz bin öğrencinin eğitim hayatı iki gün içinde iki kez kararnameyle altüst oldu. Bu tür ani kararlar öngörülemezlik yarattı.
Bu dönemde kapılar Suriyeli gruplara açıldı. On binlerce işsiz Suriyeli ülkeye buyur edildi. Türk vatandaşlarına tanınmayan birtakım haklar bu gruplara verildi. Son yıllarda yaşanan en büyük sorunlardan biri bu şekilde ortaya çıktı. Bedelini toplumun farklı kesimleri ödemeye devam etti. ABD vatandaşı rahip Brunson çeşitli suç iddiaları nedeniyle İzmir’de tutukluydu. Trump ağır bir mektup yazarak ekonomiyi perişan edebileceğini belirtti ve rahibin derhal serbest bırakılmasını istedi. Dış baskıların etkisi bu olayda net biçimde görüldü.
Rahip aynı gün serbest bırakıldı. Özel bir uçakla ülkesine gönderildi. Bu olay dış baskıların yönetim kararlarını nasıl etkilediğini açıkça gösterdi. İktidar kendi açısından başarı saydığı adımları bu süreçte attı. Ancak bu adımların toplumsal maliyeti ağır oldu. Yargı üzerindeki etki alanı genişletildi. Tarafsız ve bağımsız yargı anlayışı zayıflatıldı. Seçimle gelen Cumhuriyet Halk Partisi belediye başkanlarının büyük bölümü bu yolla tutuklandı. Yerel yönetimlerde istikrar bozuldu.
Cumhuriyet Halk Partisi’nin önümüzdeki seçimde cumhurbaşkanı adayı olan Ekrem İmamoğlu da bu süreçten payını aldı. Ellerindeki yargı gücünü kullanarak parti içinde bölünme yaratıldı. Partinin parası mal varlığı ve bütün imkânları kendi yakınlarına aktarıldı. Bu gelişmeler yargı bağımsızlığının kaybının hangi sonuçları doğurduğunu daha net ortaya koyuyor. Yıkımın 25 yılı boyunca bu tür müdahaleler artarak devam etti. Yönetim tarzındaki bu sertleşme toplumsal dengeleri etkiledi. Bundan sonraki bölümde yargı alanındaki değişimlerin detayları ele alınıyor.
Yargı bağımsızlığının kaybı hangi sonuçları doğurdu
Yargının kendilerine bağlanması bu 25 yılın en belirgin sonuçlarından biri oldu. Tarafsız ve bağımsız yargı anlayışı ortadan kalktı. Seçimle işbaşına gelen Cumhuriyet Halk Partisi belediye başkanlarının çoğu bu yöntemle tutuklandı. Ekrem İmamoğlu da aynı furyadan nasibini aldı. Yargı gücü parti içi dengeleri değiştirmek için kullanıldı. Parti bütün varlıklarıyla birlikte yakın çevreye devredildi. Adalet algısı toplumda derin bir yara aldı.
Bu süreçte milyonlarca insanın canını sıkan fiyat artışları hırsızlık yolsuzluk işsizlik ve devlet kaynaklarının yağmalanması gibi konular her gün yaşanır hale geldi. Vatandaş bu sorunlarla her gün yüz yüze geliyordu. Avrupa Birliği üyeliği konusu ise sürekli gündemde tutuldu. Yıllardır yalvarma diline benzer söylemler kullanıldı. Dünya devi olunduğu iddia edildi. Ancak Avrupa Birliği bu söylemleri dikkate almadı. Vize kuyruklarında bekletme politikası sürdü. Bu durum dış ilişkilerde güven kaybına yol açtı.
Toplumda ahlaksızlık zirveye ulaştı. Milyonlarca insan büyük yıkımlar yaşadı. Cumhuriyet bu parti ve Saray ekibinin yıkım ve rant alanına dönüştü. Ekonomik göstergelerdeki bozulma günlük yaşamı doğrudan etkiledi. Orta gelir grubunun özel eğitim imkânları hızla daraldı. Ev sahibi olma hayalleri uzaklaştı. Bu tablo toplumsal ahlak ve rant ilişkisinin nasıl şekillendiğini daha yakından inceliyor. Yıkımın 25 yılı yargı alanında kalıcı değişimler yarattı. Bu noktadan sonra toplumsal ahlak ve rant ilişkisine geçiş yapılıyor.
Toplumsal ahlak ve rant ilişkisi nasıl şekillendi
Bu 25 yılda toplumda ahlaksızlık en üst seviyeye çıktı. Milyonlarca insan büyük yıkımlarla karşı karşıya kaldı. Cumhuriyet bu parti ve Saray ekibinin yıkım ve rant alanına dönüştü. Erken dönemde yaşanan umut havası yerini ağır bir hayal kırıklığına bıraktı. Fiyatların aşırı yükselmesi sabit gelirli kesimleri zor durumda bıraktı. İşsizlik ve yolsuzluk algısı yaygınlaştı. Günlük yaşamın her alanında bu baskı hissedildi.
Yönetim anlayışındaki bu değişim devletin temel kurumlarını etkiledi. Yargı üzerindeki kontrol artınca adalet algısı sarsıldı. Seçilmiş belediye başkanlarının tutuklanması yerel demokrasiye darbe vurdu. Parti içi bölünmeler ve mal varlıklarının el değiştirmesi güven duygusunu zayıflattı. Dış baskılar karşısında alınan kararlar egemenlik algısını tartışmaya açtı. Suriyeli nüfusun hızlı artışı sosyal dengeleri bozdu. Toplumsal doku bu gelişmelerden zarar gördü.
Rant odaklı kararlar tarım alanlarından kent dokusuna kadar birçok alanda iz bıraktı. Toplumun ahlaki değerlerinde yaşanan aşınma uzun vadeli sonuçlar doğurdu. Bu süreçte alınan önlemlerin yetersizliği daha büyük riskler biriktirdi. Gelecekte benzer yıkımların tekrarlanmaması için kurumsal denetimin güçlendirilmesi gerektiği açıkça ortaya çıktı. Ekonomik istikrarın sağlanması ve yargı bağımsızlığının yeniden inşa edilmesi öncelikli hale geldi. Toplumsal güvenin yeniden tesis edilmesi de aynı derecede önem taşıdı. Yıkımın 25 yılı bu alanda derin yaralar açtı.
Erken yıllardaki düşük fiyatlar ve görece dengeli gelir yapısı yerini sürekli yükselen maliyetlere bıraktı. Orta gelirli ailelerin özel eğitim ve konut sahibi olma imkânları daraldı. Yüzüğün büyüdüğü yönündeki eleştiriler bu dönemin sembolü haline geldi. Yönetim kararlarındaki öngörülemezlik toplumda güvensizlik yarattı. Kurumsal yapıların zayıflaması uzun vadede sektörel etkiler de doğurdu. Eğitim sağlık ve adalet alanlarında yaşanan bozulmalar günlük hayatı doğrudan etkiledi.
Alınacak önlemler arasında bağımsız denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi öne çıkıyor. Toplumsal ahlakın yeniden inşası için şeffaflık ve hesap verebilirlik temel şart olarak beliriyor. Rant ilişkilerinin kontrol altına alınması ekonomik dengeleri de olumlu etkileyecektir. Bu sürecin genel değerlendirmesi toplumsal hafızada yer etmelidir. Yıkımın 25 yılı iktidarın törenlerle andığı bu dönem toplumda derin izler bıraktı. Erken yıllardaki umut havası yerini ağır bir yıkım algısına bıraktı. Güçlerin tek elde toplanması yargı üzerindeki etki ve ahlaki çöküş bu sürecin temel unsurları oldu. Gün gelir hesap döner sözü bu tabloyu özetleyen bir hatırlatma olarak duruyor.
